این یادداشت کوتاه در صفحه آخر شماره ١٢٢۴ روزنامه شرق (دوشنبه ٢٩ فروردین ١٣٩٠) منتشر شده است.

http://sharghnewspaper.ir/News/90/01/29/13652.html

 

در بحبوحه دلخوری از چاپ آثار تکراری و سطحی در کشورمان، ناگهان موردی پیش آمد که شاید ذکرش مفید باشد. این روزها در حال مطالعه دقیق کتاب «کهن‌ دیار فراهان: از ایلغار مغول تا قهقرای قاجاری» نوشته «مصطفی ‌زمانی‌نیا» هستم. شش سالی حدودا از انتشار این کتاب (خرداد 1384) گذشته و من قبلا آن را تورقی کرده بودم، ولی مانده بود در صف طولانی آثار خواندنی من، تا الان که به دلیل نیاز پژوهشی، شروع به خواندن دقیقش کرده‌ام. به خصوص فصل‌های پایانی آنکه بیشتر به دوره زمانی مورد علاقه من مربوط است.

اگرچه در شناسنامه و جلد این کتاب 656 صفحه‌ای ذکر نشده، ولی در واقع این اثر، جلد دوم کتاب دیگری با عنوان «کهن ‌دیار فراهان: از سپیده تاریخ تا هزیمت خوارزم شاه» است که ظاهرا یک سال و نیم قبل از جلد دوم و توسط «کتاب سیامک» منتشر شده است.

بدون هیچ مجامله‌ای باید گفت که زمانی‌نیا از نظر روش تحقیق، دامنه پژوهش و شیوه نگرش به موضوع، اثری ورا و فرای استانداردهای موجود نگارش و انتشار تحقیقات تاریخی در ایران پدید آورده است. برخلاف بسیاری از کتاب‌های پژوهشی تاریخی که بعضا با بودجه‌های زیاد موسسات دولتی، نیمه دولتی یا شبه ‌خصوصی تهیه و منتشر می‌شوند، کهن ‌دیار فراهان اغلب استانداردهای حرفه‌ای یک پژوهش تاریخی را رعایت کرده است. به گمان من و بدون هیچ گونه قضاوت بدبینانه، در این کتاب، زمانی‌نیا بدون ادعا و بی‌سروصدا، اثری را خلق کرده که از بسیاری از آثار مورخان و محققان مشهور برخاسته یا شاغل در موسسات پژوهشی و دانشگاهی موفق به تولید مشابه آن نیستند. فکر می‌کنم، ویژگی‌های مثبت و آموختنی کهن ‌دیار فراهان، نمونه قابل توجهی برای نشان دادن مشکلات و نقایص شکلی و محتوایی بسیاری از آثار تاریخی (نگارش، ترجمه و گردآوری) است که در سال‌های اخیر در ایران منتشر شده‌اند. زمانی‌نیا برخلاف اکثر تذکره‌نویسان و پژوهشگران ایرانی جغرافیای تاریخی، پژوهش خود را منحصر و محدود به زندگی‌نامه‌ نویسی افراد سرشناس برخاسته از منطقه مورد تحقیق خود قرار نداده و به درستی رخدادهای تاریخی را محور قرار داده و اگر به بررسی احوال و زمانه رجال فراهانی پرداخته، آن را در محدوده زمانی-موضوعی قرار داده است. موضوع کتاب، از آن دست سوژه‌هایی نیست که در هر ماخذ قدیمی تاریخی راجع به آن مطالبی باشد یا نویسنده بتواند به مدد تک ‌نگاری‌های قبلی، با حک و اصلاح و چسب و قیچی کارهای دیگران، کاری به ظاهر جدید پدید آورد. با این همه، در این کتاب ضمن استفاده از منابع متعدد، نویسنده به رونویسی از منابع دیگر روی نیاورده و در قسمت‌های مختلف کار، نقد منابع و ارزیابی تاریخی حوادث و نگرش پژوهشی درباره موضوعات مختلف را از یاد نبرده است. سوای چاپ تمیز و شیک این کتاب، نویسنده از نظر ضمایم و ملحقات نیز کتابش را سودمندتر و حرفه‌ای‌تر از اغلب آثار مشابه کرده است. 60 صفحه شرح و ترجمه فهرست لغات دشوار، 16 صفحه کتاب شناسی و 50 صفحه نمایه عمومی اعلام، نشانگر احترام بیش از حد معمول زمانی‌نیا به اثر خود و خوانندگان آن است. مصطفی زمانی‌نیای 54 ساله، از سن 20 سالگی به انتشار آثار مختلفی در عرصه ادبیات داستانی، شعر، نقد ادبی و هنری و پژوهش دست زده است. با این همه به گمان و سلیقه من، شاید، کهن‌ دیار فراهان، به همراه گردآوری مجموعه مقالات چهار جلدی جلال آل احمد از جمله شاخص‌ترین و فاخرترین کارهای او به شمار می‌روند. برماست که در ستایش از این همت نویسنده که بدون حمایت‌های مادی و معنوی مرسوم در ایران، کارش را به انجام رسانده، کلاه از سر برگیریم و خود را منتظر و آماده رویت و خواندن جلد سوم این اثر کنیم.