"فرهنگ خطرناک سیاه و سفید دیدن"

درباره مصاحبه جنجالی پیروز مجتهدزاده با هفته نامه نگاه پنجشنبه

 

 

http://tarikhirani.ir/fa/news/30/bodyView/2867/پاسخ.مجید.تفرشی.به.مجتهدزاده.فرهنگ.خطرناک.سیاه.و.سفید.دیدن.html

 

http://baztab.net/fa/news/19644/%d9%be%d8%a7%d8%b3%d8%ae-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%af-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%a7%d8%b8%d9%87%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%aa%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%86%d9%87-%d9%85%d8%ac%d8%aa%d9%87%d8%af%d8%b2%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%9b-%d8%a7%db%8c%d9%86-%d9%81%d8%b1%d9%87%d9%86%da%af-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d9%87-%d9%88-%d8%b3%d9%81%db%8c%d8%af-%d8%af%db%8c%d8%af%d9%86

 

"عدم رعایت اصول حتمی روش تحقیق مشکل دیگری است که نه تنها به حل مشکلات موجود در تاریخ نویسی و تاریخ خوانی جامعه ما کمک نمی کند، بلکه فرهنگ خطرناک‎ سیاه‌ و سفید دیدن و سیاه و سفید کردن مسائل جامعه را بیش از پیش پیچیده می‌نماید. مسائل تاریخی در این دیدگاه در بیشتر موارد، سیاه، و گاه سفید هستند و افراد تاریخ بیشتر خائن هستند و یا در چند مورد قهرمان‌هایی هستند فرشته مانند که در هیچ جای جهان نظیر ندارند. خلاصه آنکه ار دیدگاه سیاسی جامعه ما حد متوسطی وجود ندارد." (میرزا نصرالله (آقاخان) اعتماد الدوله صدراعظم نوری (بزرگترین قربانی تاریخ‌نویسی برای قهرمان پروری، نوشته پیروز مجتهد زاده و حسین ربیعی، تهران، نشر انتخاب، 1387)

 

هفته نامه "کتاب هفته/ نگاه پنجشنبه" در شماره 35 خود (نهم آذر 1391) ضمن ارایه "پرونده‌ای درباره جایگاه دکتر مصدق در تاریخ معاصر ایران" مصاحبه ای با آقای دکتر "پیروز مجتهدزاده" با عنوان"کار، کار انگلیسی‌هاست" انجام داده است. (صص 67-56)

انتشار این مصاحبه و بازتاب آن در دیگر رسانه‌ها، در دو هفته گذشته موجب بروز واکنش‌های متفاوتی شده که همچنان ادامه دارد. نگارنده به دلایلی علاقه‌ای به ورود مستقیم به این بحث نداشتم. با این همه پس از مدتی تامل، به دعوت مسئولان پایگاه اینترنتی "تاریخ ایرانی" پاسخ مثبت دادم تا عمدتا در بعضی زمینه‌ها، از جمله روش پژوهش و سندشناسی به بررسی برخی از آرای مطرح شده از سوی آقای مجتهدزاده یادداشتی بنویسم.

علت عدم تمایل اولیه نگارنده به ورود به بحث با آقای مجتهدزاده برمی گردد به چند تجربه ناخوش آیند شخصی قبلی. برای نمونه، چند ماه قبل، ایشان در یک انجمن پژوهشی تاریخی در فضای مجازی اینترنت، مانند همیشه و با ادب و ادبیات معمول خودشان به هتاکی و توهین نسبت به بسیاری از تاریخ نویسان و محققان ایرانی پرداختند و از انحطاط تاریخ نگاری در ایران سخن گفتند. من با لحنی به مراتب آرام‌تر و مودبانه تر از ایشان، این سوال را مطرح کردم که آیا حضرت استادی گمان نمی کنند که چنین لحن و روش و منشی خود نشانه انحطاط تاریخ نگاری است؟ آقای مجتهدزاده ضمن آن که مدعی شدند به ایشان توهین شده است. ایشان سپس در چند جا نزد مسئولان و مدیران اجرایی و فرهنگی کشور به سعایت و پرونده سازی علیه نگارنده پرداخته و دروغهایی را به من نسبت دادند تا لابد وزن علمی و اعتبار و اقتدار سیاسی خود را به رخ من بکشند.

من البته از قبل با چنین شیوه ای‌از سوی آقای مجتهدزاده آشنایی داشتم و می‌دانستم که نخستین قربانی این شیوه علمی ایشان نیستم. برای نمونه، در سال‌های اخیر همین بلا بر سر محقق ارجمند آقای نقی طبرسا نیز آورده شده، تا جایی که با رفتار مغرضانه و ناپسند آقای مجتهدزاده، اثر سترگ و کم نظیر آقای طبرسا درباره حاکمیت و مالکیت ایران بر جزایر سه گانه خلیج فارس، که پایان نامه دکترا و در واقع عصاره حیات علمی ایشان است به یک اشتباه یا حتی خیانت ملی تعبیر شد. البته آقای طبرسا بعدها شفاها و کتبا مرا در جریان دیگر رفتار عجیب غیراخلاقی آقای مجتهدزاده نسبت به خود قرار دادند که ذکر جزییات آن مورد در این جا نه لزومی دارد و نه من مجاز به نقل آن هستم. نمونه دیگر هم رفتار ناشایست آقای مجتهدزاده در همایش خلیج فارس در سال 1388 با آقای احمد اقتداری محقق گرانسنگ و سالخورده خلیج فارس و جنوب ایران بود که عده زیادی از حاضران در آن همایش بزرگ را به حیرت و تاسف واداشت.

طبیعتا برای من که نه نفوذ و قدرت آقای طبرسای جانباز شیمیایی برادر شهید فارغ التحصیل دانشگاه امام صادق دیپلمات ارشد وزارت خارجه را داشتم و نه سابقه و شیخوخیت و احترام آقای اقتداری را، علاقه چندانی برای طرف شدن با "برهان قاطع" و رفتار کاملا علمی آقای مجتهدزاده باقی نمی‌ماند، چرا که به قول آن ادیب فقید، در این روزگار احتیاط بدجوری شرط عقل است.

از سوی دیگر من تمایل چندانی به پرداختن به انگیزه‌ها و دلبستگی‌های شخصی و کارنامه سیاسی و مشربی آقای مجتهدزاده، در سال‌های پایانی حکومت سلطنتی و دهه نخست بعد از پیروزی انقلاب اسلامی را ندارم. این البته به معنای آن نیست که در این زمینه بی اطلاع هستم، چرا که صرف نظر از مظالعه اسناد و نوشته های ایشان در آن دوران، در سال‌های اخیر گهگاه در این موارد از آشنایان و هم آوایان و هم قطاران و همکاران ایشان (از جمله آقای سرتیپ جواد معین‌زاده آخرین رییس مرکز منطقه‌ای ساواک در لندن و یا آقای حبیب دشتی آخرین مسئول امور دانشجویی در سفارت ایران در بریتانیا و دیگران) حکایت‌های فراوانی درباره آقای مجتهدزاده و روزگارشان شنیده‌ام که ذکر آنها در این مختصر، اگر هم مقدور باشد، چندان میسور نیست.

در عین حال باید تاکید کنم که این نوشته بیشتر درباره روش و منش تاریخ نگاری و پژوهشی آقای مجتهدزاده در مصاحبه مورد بحث و اثر تاریخی که در مصاحبه از آن صحبت شده است و تلاش می کنم کمتر به دیگر موارد بپردازم. نیت من در این نوشته معصوم و بی خطا نشان دادن چهره های سیاسی و تاریخی از جمله امیرکبیر و مصدق نیست. من خود مدافع قداست زدایی و انتقاد منصفانه و بی استثناء از همه چهره‌های تاریخی و سیاسی بوده و هستم، ولی به گمان من، شیوه انتخاب شده و روش و منش و ادبیات استفاده شده از سوی آقای مجتهدزاده در این مسیر مغرضانه و غیرعلمی است.

  1. سنگ بنای کلی گویی و مطلق انگاری در این مصاحبه توسط خود نگاه پنجشنبه گذاشته شده است. مصاحبه کنندگان در ابتدای گفتگو با آقای مجتهدزاده، به عنوان "یک نکته بارز" درباره او نوشته‌اند که "او در این سال‌ها بیش از هر کارشناس سیاسی سنگ منافع ملی را به سینه زده". برای من این سوال مطرح است که این قضاوت و ارزشداوری دقیق و ادعای بی محابا، بر اساس کدام تحقیق و مقایسه حاصل شده و چگونه این لقب و افتخار نصیب آقای مجتهدزاده شده است؟
  2. آقای مجتهدزاده در ادامه صراحت می‌فرمایند: "روشنفکران ما هم بیشتر تحت تاثیر انگلیس بودند. در کتاب میرزا آقاخان نوری نشان داده‌ام که انگلیسی ها چطور آمدند و در جامعه روشنفکری دامی گستردند که از طریق فحش دادن به انگلیس، کار انگلیس را پیش ببرند." این کتاب اقای مجتهدزاده در واقع استشهادی است برای نشان دادن شیوه اندیشیدن و روش پریشان تاریخ نگاری بدون روش ولی کاملا هدفمند و مغرضانه نگارنده، یعنی دقیقا آن اتهامی که آقای مجتهدزاده صدر تا ذیل مورخان پانصد سال گذشته ایران را متهم به آن کرده و می کنند. کتاب پر است از قضاوتهای نادرست تاریخی و اغلاط عجیبی که از اسم موسسات آرشیوی بریتانیایی گرفته تا نام افراد را دربرگرفته است.
  3. گذشته از عنوان کتاب که خود نشانه‌ای از غرض ورزی و پیشداوری نویسندگان است، نموهنه های مختلفی از مشکلات جدی علمی و تحقیقاتی در این کتاب وجود دارد. برای نمونه در همان ابتدای کتاب تصویری از ناصرالدین شاه و آقاخان نوری آورده و ادعا شده که نوری تنها سیاستمداری بوده که اجازه داشته در حضور ناصرالدین شاه بنشیند. از دهها مورد مختلف که بگذریم، هر تازه واردی به وادی تاریخ قاجاریه و عصر ناصری تصویر مشهور محمد حسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه را دیده که نشسته و برای شاه روزنامه می‌خواند.
  4. در ادامه تاریخ نویسی بی‌غرض و بدون پیش داوری، مجتهدزاده در بخش دیگری از فصل نخست کتاب خود می‌نویسد: "برای کتمان کردن هرگونه اقدام مثبتی از سوی رضا شاه پهلوی، موسس نخستین دانشگاه (دانشگاه تهران) در ایران، تاسیس دبیرستان دارالفنون توسط امیرکبیر که خود اقدامی بسیار ارزنده و تحسین برانگیز در زمان خود بود، به عنوان تاسیس نخستین دانشگاه در ایران قلمداد می‌شود."
  5. در سوال بعدی، مصاحبه کنندگان پرسیده‌اند: "طرفداری از مصدق هم سیاست خود انگلیسی‌ها بوده" و مصاحبه شونده منادی پرهیز از "فرهنگ خطرناک سیاه و سفید دیدن" در پاسخ می‌فرماید: "صد در صد. این جای سوال ندارد. چیزی که
    عیان است چه حاجت به بیان است."
  6. آقای مجتهدزاده به این هم بسنده نمی‌کند. در ادامه می‌گویند: "کمی عقبتر بروید. تمام این ماجرا زیر سر سفرای انگلیس بود." آقای مجتهد زاده که بیش از چهل سال در لندن اقامت داشته به خودش زحمت نداده که نه برای تحقیق کتابش و نه برای اثبات این ادعاهای عجیبش سری به اسناد آرشیوهای موجود در این کشور بزند. او حتی در ابتدای کتابش، نام آرشیو ملی بریتانیا را به اشتباه "پابلیک رکورد آفیس" ذکر می کند که در پی تغییر ساختار بنیادین آن آرشیو ده سالی است تغییر کرده و استاد از آن بی خبرند. آقای مجتهدزاده حتی در کتاب خود نیز به ندرت از حجم انبوه اسناد موجود در آرشیو ملی بریتانیا درباره زندگی و دوران صدارت آقاخان نوری استفاده کرده و صرفا چند برگ سند را به عنوان ضمیمه در آخر کار خود به عنوان ضمیمه آورده است.
  7. آقای مجتهدزاده در ادامه در حمله به کسانی که به مطالب آقای عباس امانت در
    کتاب قبله عالم درباره تلاش امیرکبیر برای کسب تحت الحمایگی بریتانیا، نوشته‌اند: "شما به من بفرمایید، آن پژوهشگران که به کار او (عباس امانت) شبهه وارد کرده‌اند، چه سابقه‌ای در گردآوری و نشر اسناد انگلیس در ایران دارند"؟ باید به آقای مجتهدزاده بگویم که صاحب این قلم بیش از بیست سال است که عمر و جوانی خود را در آرشیوهای بریتانیایی صرف کرده و پس از این مدت، مرور صدها هزار برگ از این اسناد درباره حوادث سده های نوزده و بیست میلادی مربوط به ایران و موضوعات مربوط به آن، تهیه رونوشت دیجیتالی از حدود 250 هزار برگ از آنها و سابقه سیزده سال انتشار گزارش از آنها یا ارایه مستقیم آنها، احتمالا در حال حاضر، بیش از هر کس دیگری به این گونه منابع اشراف داشته و امیدوارم شامل این تشر عالمانه و آمرانه آقای مجتهدزاده نشوم.
  8. آقای امانت تنها استنادشان در کتابشان (صص 155-156 و 474 متن انگلیسی) به یک یادداشت ترجمه غیررسمی حاکی از تقاضای تحت‌الحمایگی امیرکبیر اشاره کرده و موجب ذوق زدگی آقای مجتهدزاده در تکمیل استشهاد خود علیه امیرکبیر شده‌اند. در دوره‌های مختلف تاریخ سده نوزده و اوایل سده بیست، ایران اسناد زیادی دال بر تقاضای حمایت سیاستگران ایرانی از بریتانیایی‌ها وجود دارد. برای نمونه از این دست می‌توان به نامه دست نویس تظلم احمد قوام‌السلطنه در روزهای اسارت در زندان پس از وقوع کودتای 1299 شمسی و یا نامه دست خط دادخواهی و طلب حمایت عبدالحسین میرزا فرمانفرما از مقامات بریتانیایی در میانه جنگ اول جهانی اشاره کنم. البته هر دو نامه ضمن طلب حمایت حاوی شکایت از بی مهری مقامات بریتانیایی هم هست.
  9. این در حالی است که نامه منتسب به امیرکبیر تنها یک ترجمه شتاب زده توسط
    مترجمان سفارت بریتانیا است و هیچ اثری از اصل نامه در بایگانی آرشیو ملی بریتانیا در پرونده FO60/164 مورد استناد آقای امانت وجود ندارد. بسیار بعید و به نظر من شاید غیرممکن است که کلنل جاستین شیل با توجه به سابقه روابط ناخوشایند امیرکبیر با بریتانیا، به فرض وجود چنین سندی، این دستخط مهم را برخلاف سنت حفظ مکاتبات دیپلماتهای بریتانیایی حفظ نکرده باشد. آن هم سندی که دو ترجمه مختلف از آن به جا مانده و اثری از اصل آن نیست. این در حالی است که در پرونده‌های تاریخی مربوط به ایران در آرشیوهای بریتانیایی نامه های فارسی از افراد مختلف از شاه گرفته تا وزرا تا مقامات محلی و بازرگانان و مردم عادی در طول دهه‌ها و سده های گذشته حفظ شده و به جز برخی برهه‌های خاص که اسناد ظاهرا از بین رفته و یا در دسترس نیستند، بقیه کاملا محفوظ مانده است.
  10.  نظر شخصی من با توجه به تجربه کار با این قبیل اسناد این است که کلنل شیل نیز لزوما دروغ نگفته است. به احتمال زیاد، افرادی به عنوان واسطه خیر و برای نجات جان امیرکبیر از سوی او به طور شفاهی چنین خواسته‌ای را با دیپلمات بریتانیایی مطرح کرده‌اند که یا اساسا مورد آگاهی امیر نبوده و یا به آن شاخ و برگ داده شده است. به هر روی، واقعیت امر هر چه باشد، چنین دستخطی سوای دو ترجمه مغلوط و متفاوت از چنین خواسته احتمالی امیرکبیر از لندن، در آرشیو ملی بریتانیا وجود ندارد. بقیه مطالب اقای مجتهدزاده درباره سه بار وساطت لندن برای حفظ جان امیرکبیر و یا سیاست مماشات امیر با بریتانیا از آن دست قصه‌هایی هستند که سند جدی برای اثبات آن‌ها وجود ندارد و یا در عالم پژوهش تاریخی و مستندات آرشیوی قابل تایید نیستند.
  11. آقای مجتهدزاده همانند یک دانای کل و عالم علوم اولین و آخرین، آن با اعتماد به نفس و غروری عوامانه و به شیوه لاف در غریبی، آن چنان از مجاهدات خود درباب اسناد تاریخی بریتانیایی و "چهل سال کار خود در آرشیو" سخن می‌گویند که گویی نخستین و آخرین کسی بوده اند که به چنین دستاوردی رسیده و کار پژوهش بر اسناد تاریخی بریتانیایی با ایشان آغاز شده و با ایشان نیز به پایان رسیده است. نمونه های زیادی برای بی اعتباری این ادعای اغراق آمیز ایشان وجود دارد.
  12. برای مثال فقط به یک مورد اشاره می‌کنم که همه تحقیقات آقای مجتهدزاده، براساس اسناد بریتانیایی درباره خلیج فارس و جزایر در خوش بینانه ترین شکلش در ده سال قبل (و بلکه پیشتر از آن) متوقف مانده و ایشان کوچکترین اطلاع و یا آشنایی از اسنادی که در این موضوعات طی سالهای 2002 به بعد آزاد شده ندارند. این موضوعی نیست که اثباتش کار سختی باشد. کافی است نگاهی به منابع آثار ایشان و پرونده های آزاد شده طی یک دهه اخیر نگاهی بیاندازید و حقیقت امر را دریابید. صرفا در طول چهار سال اخیر، حدود 20 هزار برگ سند در موضوع جزایر سه گانه و خلیج فارس در آرشیو ملی بریتانیا آزاد شده که حدود 5 هزار برگ از آنها با تلاش حقوقی و اداری صاحب این قلم (بر اساس قانون جدید دسترسی آزادانه به اسناد) از توقیف درآمده و بقیه نیز براساس قانون قدیمی آزادی اسناد پس از سی سال تمام از طبقه بندی خارج شده اند.
  13. متاسفانه آقای مجتهدزاده در سراسر این مصاحبه و در جاهای دیگر لحنی غیرعلمی و به دور از نزاکت در پیش گرفته‌اند. "فلان فلان شده" "بزرگترین شارلاتان تاریخ ایران"، "شامورتی بازی" "کثافت"، "تف بر چنین آدمهایی"، "شارلاتان دوم" و ... از جمله استدلال‌های عالمانه و محترمانه آقای مجتهدزاده است. صاحب این قلم دوست نازنینی دارد به نام آقای دکتر محمد حسن سالمی، نوه دختری و معتمد آیت الله کاشانی. آقای سالمی در انتقاد از مصدق به مراتب مصمم‌تر و جدی‌تر از آقای مجتهدزاده است. ولی برخلاف اقای مجتهدزاده، هرگز ندیدم سالمی در صحبت از مصدق، نزاکت و ادب را فراموش کرده و از الفاظ سخیف و رکیک استفاده کند. حال آن که شاهد بوده ام که حامیان و پیروان دکتر مصدق به آقای سالمی توهین و بی ادبی نیز کرده‌اند.
  14. نمونه دیگر آقای داریوش بایندر، تاریخ نگا و دیپلمات ایرانی مقیم ژنو است که در نوشته‌های خود، از جمله کتاب اخیرشان، به طور جدی و اساسی به مصدق و جبهه ملی تاخته‌اند ولی هرگز از دایره ادب و نزاکت خارج نشده و همانند رفتار اسف بار اقای مجتهدزاده عمل نکرده‌اند.
  15. گلایه اصلی این نوشته خطاب به آقای مجتهدزاده نیست، مشکل با گردانندگان نشریه نگاه پنجشنبه است که چنین امکانی را برای این همه پریشان گویی فراهم کرده‌اند. باورکنید می شد از منتقدین جدی و به دور از ادعاهای بی اساس مخالف مصدق بهره برد. راه دوری نرویم، سالمی و بایندر را فراموش کنید. در همین شماره از نشریه مذکور، بلافاصله پس از مصاحبه آقای مجتهدزاده، با آقای محمد مهدی عبدخدایی به عنوان عضو فداییان اسلام و ضارب دکتر حسین فاطمی مصاحبه شده است. مقایسه کنید لحن کلام و نحوه برخورد آقای عبدخدایی مخالف مصدق را با کلام و رویکرد آقای مجتهدزاده را، تا اوج فاجعه تاریخ نگاری ایرانی و زوال اخلاقی را دریابید و بگویید صدرحمت به فداییان اسلام و آقای عبدخدایی.