گزارشها و رويدادهاي مربوط به  ايران در سال 1973 ميلادي از لا به لاي اسناد رسمي محرمانه و منتشر نشده در آرشيو ملي بريتانيا بخش ششم

 

پژوهش, استخراج, ترجمه و تدوين: مجيد تفرشي (پژوهشگر تاريخ معاصر ايران )

majid.tafreshi@ntlworld.com

 

مذاکرات وزير خارجه بريتانيا با مقامات ايراني:

سر الک داگلاس هيوم وزير خارجه بريتانيا در روز هشتم ژوئن 1973 (18 خرداد 1352) براي يک ديدار رسمي چهار روزه براي ديدار با مقامات ايراني و شرکت در اجلاس وزراي خارجه کشورهاي عضو پيمان سنتو به تهران آمد. وي يک روز بعد از ورود با محمد رضا شاه در کاخ نياوران ملاقات و پيرامون مسايل مختلف مورد علاقه طرفين با وي گفتگو کرد. در اين ديدار مسايل مختلف مرسوم مهم اقتصادي, ديپلماتيک, سياسي و نظامي مورد توجه و تبادل نظر طرفين قرار گرفت, ولي يک حادثه بسيار کم نظير و در عين حال حاشيه اي و به دور مانده از چشم مورخان را مي توان از نوادر و عجايب اين ديدار به شمار آورد. در زماني که شاه و داگلاس هيوم در حال دست دادن با يکديگر بودند يکي از تصاويري که توسط عکاسان خبري از آن دو گرفته شد سر و نگاه شاه را رو به پايين و تا حدي به حالت کرنش به داگلاس هيوم نشان مي داد.

 

اين تصوير صبح روز بعد در روزنامه انگليسي زبان تهران جورنال چاپ تهران انتشار يافت ماموران سانسور و ناظران امنيتي مطبوعات ايران پس از انتشار اين عکس در روز دهم ژوئن (21 خرداد) نسخه هاي روزنامه مذکور را جمع آوري کرده و مسئولان آن را مجبور به چاپ عکس ديگري کردند که سر و نگاه شاه را به سمت بالا نشان مي داد و برعکس نگاه وزير خارجه بريتانيا را رو به پايين و به حالت کرنش نشان مي داد. بر اساس گزارش شخصي و محرمانه سفارت بريتانيا در تهران: "تصوير منتشر شده نخست از ديدار شاه و داگلاس هيوم در تهران جورنال دردسر بزرگي ايجاد کرد و موجب بازجويي و زنداني شدن سه روزنامه نگار دخيل در اين ماجرا براي چندين روز در مورد نيات آنان در جهت بي احترامي شد و حتي گفته مي شود که عکاس و 9 نفر ديگر از همکاران وي نيز شغل خود را از دست داده اند.دو روز بعد تصوير ديگري به جاي عکس نخست چاپ شد تا نشان داده شود چه کسي بايد به چه کسي تعظيم کند. ما اکنون اطلاع يافته ايم که تصوير نخست از آرشيو وزارت اطلاعات خارج شده است."

 

در ديدار محمد رضا شاه و داگلاس هيوم علاوه بر مناسبات دو جانبه بين دو کشور, مسايل منطقه اي و اوضاع کشورهاي همسايه ايران نيز مورد بحث و بررسي قرار گرفت. در اين مورد دغدغه هاي اصلي و مهمتر شاه در مورد مناقشه پاکستان و هند, اوج گيري قدرت صدام حسين معاون رييس جمهور و رهبر واقعي عراق بعثي و مساله حفظ امنيت در خليج فارس بود. در گزارش محرمانه مربوط به اين ديدار از قول شاه در مورد رهبر نوخاسته عراق چنين نقل شده است: "روسها به شدت از صدام حسين حمايت مي کنند. برخي از عراقيها اخيرا به سوي [ملا مصطفي] بارزاني فرستاده شده تا او را به ائتلاف ميان بعثيها, کمونيستها و کردها مجبور کنند. کردها از ايرانيها در اين زمينه راهنمايي خواسته و قويا به آنان توصيه شده که از اين اقدام بپرهيزند. اگر موقعيت کردها در عراق به خطر بيفتد قدرت همه گروهها به خطر خواهد افتاد."

 

يکي از موارد مهمي که به دقت از کليه اسناد و مدارک جديدا آزاد شده در آرشيو ملي بريتانيا به طور موقت و يا دائمي پاکسازي شده هر گونه سند يا مذاکره اي در مورد مناقشه ايران و امارات متحده عربي بر سر مالکيت جزاير سه گانه تنب بزرگ, تنب کوچک و ابو موسي در منطقه خليج فارس است. اين مساله يکي از محورهاي مذاکرات شاه با نخست وزير بريتانيا نيز بود که به تصريح مسئولان آرشيو ملي بريتانيا مدارک مربوط به آن براي مدتي نامعلوم از دسترس مراجعان عمومي خارج شده است. تلاشهاي نگارنده براي آگاهي از زمان دقيق آزاد سازي اين مدارک نتيجه اي در بر نداشت.

 

بسته شدن دفتر بي بي سي در تهران:

به دنبال پخش يک فيلم مستند انتقادآميز عليه رژيم پهلوي در برنامه پر بيننده پانوراما در کانال يک شبکه سراسري تلويزيوني بي بي سي در تاريخ دوم اکتبر 1973 (دهم مهر 1352), که شامل بخشهايي از مصاحبه اي تند و افشاگرانه با شخص شاه نيز بود, حکومت تهران دو روز بعد ظاهرا به دستور شاه در شرايطي که لرد کرينگتون وزير دفاع وقت بريتانيا و دبير کل بعدي پيمان ناتو براي يک ديدار رسمي در ايران به سر مي برد دستور تعطيلي دفتر اين موسسه در تهران را صادر کرد و به جان بيرمن(John Bierman) رييس اين دفتر در تهران دستور داد تا ظرف مدت 48 ساعت خاک ايران را ترک کند.

 

تعطيلي موقت دفتر بي بي سي در تهران براي ماهها به يکي از مهمترين محورهاي مذاکراتي دو کشور تبديل شد. موسسه بي بي سي بعدا راسا يک هيات عالي رتبه براي آشتي با حکومت تهران اعزام کرد که نهايتا پس از مدتي منجر به بازگشايي دفتر آن موسسه در ايران شد. با اين همه اسناد موجود به خصوص اسناد مربوط به توجيه مسئولان بريتانيا پيش از سفرشان به ايران نشانگر آن است که هيچ يک از طرفين به هيچ وجه خواستار تيره شدن روابط به دليل مناقشه ايران و بي بي سي نبودند.

 

سفر نخست وزير ايران به بريتانيا و ماجراهاي پيرامون آن:

از ابتداي سال 1973 مذاکراتي براي نخستين سفر رسمي امير عباس هويدا به عنوان نخست وزير ايران به بريتانيا در حال انجام بود. پس از طي مقدمات مختلفي اين سفر نهايتا در تاريخ نهم تا يازدهم آوريل همان سال (21 تا 23 فروردين 1352) انجام شد. در اين سفر سه روزه, هويدا صرف نظر از ملاقاتهاي رسمي با اليزابت دوم ملکه, ادوارد هيث نخست وزير, الک داگلاس هيوم وزير خارجه و نمايندگان پارلمان بريتانيا از يک مرکز علمي و دانشگاهي نيز ديدن کرد. هويدا در ديدار از مرکز اصلي اوپن يونيورسيتي (دانشگاه معروف مکاتبه اي و نيمه حضوري بريتانيا) در شهر ميلتون کينز در واقع باب مذاکرات براي تاسيس دانشگاه آزاد ايران با کمک و راهنمايي مسئولان آموزش عالي انگليسي را آغاز کرد.

 

سفر هويدا از نظر اقتصادي براي انگليسيها ارزش خاصي داشت. مطابق يادداشت رسمي اقتصادي که در آستانه سفر هويدا به لندن تهيه شده بود صادرات بريتانيا از 8/70 ميليون پوند در سال 1969 ميلادي به 117 ميليون پوند در سال 1972 رسيده بود. واردات اين کشور نيز از ايران نيز از 8/73 ميليون پوند در سال 1969 به 8/123 ميليون پوند در سال 1972 رسيده بود.

 

در نخستين شب از اين سفر رسمي, مطابق سنت موجود ديپلماتيک ادوارد هيث نخست وزير محافظه کار بريتانيا ضيافت شامي به افتخار همتاي ايراني خود برپا کرد. پيشاپيش براي حضور در اين ضيافت شام نام شصت نفر از افرادي که دعوت از آنان ضرورت داشت از سوي مسئولان بريتانيا تهيه شد. در ميان مقامات رسمي دو کشور و يا ديپلماتهاي بازنشسته, دو نام تقريبا غير متعارف و قابل توجه وجود داشتند. نخست سر اريک دريک از روساي شرکت نفت انگليس و ايران که در زمان ملي شدن صنعت نفت از ايران اخراج شد و در سال 1973 مدير شرکت بريتيش پتروليوم بود و سپس سر آيزايا برلين فيلسوف برجسته و استاد مشهور انديشه سياسي در دانشگاه آکسفورد. در توضيح مقابل نام برلين و همسرش تاکيد شده بود که وي و همسرش مورد شناخت شخص هويدا قرار دارند. با اين همه اسناد موجود نشان نمي دهند که اولا آيا دعوتي از برلين براي شرکت در اين ضيافت به عمل آمد يا نه و يا اين که وي اساسا در آن شرکت کرد يا خير.

 

صبح روز يازدهم آوريل 1973 (23 فروردين 1352) ديدار رسمي نخست وزير دو کشور در ساختمان شماره 10 داونينگ استريت برگزار شد. بر اساس سند محرمانه مربوط به متن اين مذاکرات, در اين ديدار علاوه بر ادوارد هيث و امير عباس هويدا, از بريتانيا الک داگلاس هيوم وزير خارجه, پيتر رمزباتوم سفير کبير بريتانيا در تهران و لرد بريدجز و از ايران نيز امير خسرو افشار سفير کبير ايران در لندن و پرويز راجي رييس دفتر هويدا و آخرين سفير ايران در رژيم پهلوي در لندن حضور داشتند.

 

بر اساس اين گزارش, مهمترين محورهاي اين مذاکرات رسمي به ترتيب فعاليتهاي اقتصادي دو جانبه, روابط ايران با کشورهاي عضو بازار مشترک اروپا, وضعيت خليج فارس, مناقشات سياسي و نظامي بين پاکستان و هند, امنيت دراقيانوس هند, روابط ايران با شوروي, نفت و نهايتا روابط نظامي و امنيتي بود که مورد بحث و تبادل نظر مفصل طرفين قرار گرفت. نکته مهمي که در مورد اين مذاکرات حايز توجه است عدم اظهار نظرات جدي و قابل توجه از سوي هويدا و احاله اغلب امور به ديدگاهها و مواضع شخص شاه بود.

ادامه دارد...