پیش درآمد و روش کار

 آرشیو ملی بریتانیا امسال نیز مطابق سنت دیرینه و مشهور سالیان پیش خود، در دو مرحله، طی نیمه دسامبر و آخر دسامبر سال 2011، پرونده‌ها و اسناد دولتی و رسمی تازه دریافت شده خود را در دو مرحله، نخست برای شمار محدودی از پژوهشگران و مورخان و سپس برای عموم علاقمندان و مراجعان آزاد کرده است. اسنادی که به تازگی آزاد شده‌اند عمدتا مربوط به تحولات سال 1981 میلادی (11 دی 1359 تا 10 دی 1360 شمسی) هستند. صاحب این قلم امسال نیز برای دوازدهمین سال متوالی موفق شده تا با حضور در مراسم دو روزه رونمایی و مرور زود هنگام از این اسناد و همچنین چند نوبت تکمیلی دیگر، مجموعه‌ای از گزارشهای مربوط به ایران را تالیف و در اختیار علاقمندان قرار دهد.

آزادی اسناد سال 1981 به دلیل سپری شدن سی سال کامل از زمان تولید و نگارش این مدارک و بر اساس قائون قدیمی آزادی دسترسی به اسناد بایگانی‌های دولتی پس از سی سال (ارجاع) صورت می‌گیرد. با تصویب و اجرایی شدن قانون دسترسی آزادانه به اسناد طی سال‌های اخیر، آرشیو ملی بریتانیا تصمیم گرفته تا زمان دسترسی به مدارک دولتی را به بیست سال تقلیل دهد. ظاهرا برای اجرایی کردن این رویه جدید، بنا بر آن است که از دو سال آینده طی یک برنامه تدریجی ده ساله، با آزاد کردن سالانه اسناد دو سال به جای یک سال، در پایان آن دوره فاصله زمانی تولید تا آزادسازی اسناد از سی سال به بیست سال تقلیل یابد.

امسال حدود 150 پرونده با حجم کلی تخمینی 23 هزار برگ سند دولتی درباره تحولات مختلف مربوط به ایران و خلیج فارس در سال 1981، از طبقه بندی آزاد و توسط آرشیو ملی بریتانیا در اختیار پژوهشگران قرار گرفته است. این البته سوای بیش از سه میلیون برگ سند از حدود 22 هزار پرونده تازه آزاد شده درباره تحولات مختلف داخلی بریتانیا و دیگر تحولات بین‌المللی در آن سال است. ضمنا بر اساس اطلاع مدیریت اطلاع رسانی آن آرشیو، حدود بیست پرونده مربوط به موضوعات ایران و یا خلیج فارس در سال 1981، به طور موقت یا طولانی مدت در دسترس علاقمندان گذاشته نشده است.

برخی از این موضوعات دارای چندین پرونده‌ هستند که اغلب آن‌ها آزاد شده و تعداد مشخصی از آنها احیانا هنوز از طبقه بندی خارج نشده‌اند. بر اساس تجربه نگارنده از موارد متعدد، آزاد نشدن این قبیل پروندها معمولا به سه دلیل عمده است: اهمیت و حساسیت سیاسی و پایان نیافتن موضوعات، برده شدن نام افرادی که ممکن است آزادسازی و یا انتشار این اسناد به حریم خصوصی آنان لطمه بزند و یا تمام نشدن کار بررسی و بازبینی آنها توسط مسئولان اداره مذکور قبل از انتقال به آرشیو ملی بریتانیا.

موضوعات و عناوین برخی از پرونده‌هایی از مجموعه سال 1981 اسناد مربوط به تحولات ایران که فعلا به هر دلیلی آزاد نشده‌اند به ترتیب تعداد پرونده دارای این موضوعات هستند: "تقاضاهای پناهندگی سیاسی از سوی ایرانیان" (نه پرونده)، "بدهی‌ها و مطالبات ایران و بریتانیا" (سه پرونده)، "روابط سیاسی ایران و آمریکا و بحران گروگان‌گیری" (یک پرونده)، روابط سیاسی ایران و بریتانیا (یک پرونده)، "روابط سیاسی ایران و ترکیه" (یک پرونده) و "خانواده سلطنتی ایران" (یک پرونده).

سال 1981 سال مهم و سرنوشت سازی در تاریخ معاصر ایران است. پایان گرفتن مساله گروگان‌گیری و اشغال سفارت سابق آمریکا در تهران، بالا گرفتن نبرد قدرت در عرصه سیاسی ایران، یک‌ دست شدن نسبی قدرت سیاسی در ایران دست کم تا پایان جنگ، اوج و گسترش حوادث تروریستی در داخل کشور، دستگیری‌ اعضا و هواداران گروه‌های مخالف، تداوم جنگ عراق علیه ایران، برکناری یک رییس جمهور و انتخاب پیاپی دو رییس جمهور دیگر، انتخاب سه نخست وزیر در یک سال، بحران‌های اقتصادی و ادامه تحریمهای نظامی علیه ایران برخی از موضوعات مهم تحولات ایران در سال 1981 هستند.

طبیعی است که حتی با گذشت بیش از سه دهه از آن هنگام، چندان از حساسیت‌های سیاسی و گروهی برخاسته از رخدادهای آن روزگار کاسته نشده و حتی بسیاری از چهره‌های مطرح در آن هنگام هنوز زنده‌اند. در این دوره برخی از این افراد و گروه‌ها بر سر مواضع خود پافشاری کرده و بعضی نیز با تغییر مواضع خود، راه دیگری را پیش گرفته‌اند. با این همه نگارنده تلاش کرده تا از ارزش- داوری شخصی درباره عملکرد آن هنگام افراد و گروه‌ها و یا توجه به مواضع کنونی آنان پرهیز کرده و در حد راوی صادق روایت این اسناد تازه یاب بماند. طبعا چه خود من و چه دیگر پژوهشگران می توانند و باید در مجالی بهتر و فرصتی بیشتر به تحلیل و تحقیق عمیق‌تر برمبنای این مدارک و دیگر شواهد و مستندات بپردازند.

 نیاز چندانی به این توضیح نیست که اسناد تاریخی و حتی گزارش‌های رسمی ماموران داخلی یا خارجی به هیچ وجه عاری از اشتباهات، سوء برداشت و یا حتی غرض ورزی نیستند. با این همه، طبیعی است که این گونه ماموران، به حسب مسئولیت و در جهت منافع ملی کشورهای خود، سعی می‌کنند تا در گزارشها و ارزیابی‌هایشان، به باور خود، روایت و تحلیلی واقعی را به مقامات ارشد و دوایر ذی ربط کشورشان عرضه کنند.

دیگر آن که باید توجه داشت که گرچه اسناد و مدارک تاریخی و از جمله گزارش‌های رسمی داخلی و خارجی، منابعی بسیار مهم و غیرقابل انکار و یا اغماض برای تاریخ‌ نگاری معاصر هستند، ولی هرگز نباید آن‌ها را تاریخ محض و بدون نیاز به بررسی و تحلیل و ارزیابی و پردازش روشمند علمی تلقی کرد. به بیان دیگر، کار کنونی نگارنده در ارایه این مجموعه، باید یک نقطه شروع برای کار عمیقتر و وسیع‌تر خود او و دیگر محققان برای واکاوی تاریخ معاصر ایران با استفاده از این مدارک تلقی شود.

با توجه به بسته بودن سفارت بریتانیا در تهران در طول سال 1981 و فعالیت دیپلمات‌های آن کشور تحت نام دفتر حفاظت منافع بریتانیا در سفارت پادشاهی سوئد در تهران، تولید این حجم عظیم از پرونده‌ها و اسناد در آن سال در بریتانیا و ایران، بسیار قابل تامل و نشان دهنده اهمیت انکار نشدنی و راهبردی ایران، چه در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی و چه از نظر مناسبات دوجانبه با بریتانیا از یک سو و دسترسیهای متنوع انگلیسی ها به منابع اطلاعاتی و تحلیلی است.

در نگارش و تدوین مقالات حاضر سعی شده تا از همه اسناد دستگاه‌های دولتی بریتانیا، در رده‌ها و موضوعات مختلف استفاده شود. دوایر مختلف رسمی و دولتی بریتانیایی که اسناد تازه آزاد شده مربوط به تحولات سال 1981 و مطالب مورد استفاده واقع شده مربوط به ایران از آن‌ها استخراج و بهره برداری شده به ترتیب کمیت برگ‌ها و تعداد پرونده‌ها عبارتند از: وزارت امور خارجه و مشترک‌ المنافع (به طور اختصاری: وزارت
خارجه)، هیات دولت، وزارت بازرگانی، دفتر نخست وزیری و وزارت دفاع.

مجموعه مقاله/گزارش‌هایی که در این مجموعه در اختیار علاقمندان و تاریخ پژوهان گذاشته شده، به جز یک مقاله، همگی حاصل مرور 23 هزار برگ از اسناد تازه یاب مربوط به ایران و خلیج فارس در آرشیو بریتانیا است. مطالعه بخش کمی از این اسناد، با
درخواست و پی‌گیری ویژه نگارنده و به مدد قانون دسترسی آزادانه به اسناد در طول یک سال گذشته میسر شد و بخش اصلی آن نیز در طول یک ماه گذشته انجام  شده است.

از میان این 23 هزار برگ سند، حدود پنج هزار برگ به گزینش نگارنده توسط همکاران من تصویر برداری دیجیتالی شده و در نوشته ها مورد استفاده کلی قرار گرفته و از دست کم دو هزار برگ از این اسناد نیز به طور مستقیم در نگارش مقالات بهره برده شده است. در مقالات مربوط به این مجموعه سعی شده تا حتی‌الامکان از منابع منتشر شده استفاده نشده و مبنای کار صرفا استفاده از مدارک تازه یاب منتشر نشده باشد.

بدیهی است که انتخاب اسنادی از میان بیش از بیست هزار برگ سند مهم برای استفاده در چند گزارش، کار ساده‌ای نیست. بنابراین نگارنده، بدون آن که خود را از خطا یا عدم انتخاب سهوی برخی موارد به دلیل حجم بالای کار، بداند، در چند مرحله بدون دخالت دادن سلیقه های فردی، اسنادی که مطالب نسبتا مهمتر و عمومی‌تری داشته را برای استفاده در این مجموعه برگزیده است. گاهی نیز پرونده های مهمی مثل گزارش‌های اقتصادی و یا موارد فنی مربوط به جنگ افزارهای مختلف به دلیل آن که بیش از حد ریز و تخصصی بوده‌اند، ، به طور کلی و به دور از ریز جزییات فنی و تخصصی مورد استفاده قرار گرفته و از نتیجه رایزنیها و گزارشها و تحلیل‌های آنها در این مقالات استفاده شده است.

شایان ذکر است که تا زمان پژوهش و نگارش این مجموعه گزارش‌ها به شکل کنونی و آنتشار آن در روزنامه ارجمند شرق، چه اسنادی که در تهیه آن‌ها مورد استفاده واقع شده و چه خود مقالات- به جز مقاله مربوط به مسایل داخلی بریتانیا و تحولات غیرمرتبط با ایران- در هیچ نوشته و تحقیق دیگری در داخل و خارج از ایران مورد بررسی ،استناد و
استفاده واقع نشده و برای نخستین بار منتشر می‌شوند.

 محتوای این مقالات در واقع چکیده و مروری است از این اسناد، به انتخاب نگارنده و براساس اهمیت موضوع، به خصوص برای مخاطب عمومی با دانش متوسط تاریخی. طبعا اگر قرار بود که به همه موارد موجود در اسناد به طور دقیق و گسترده پرداخته شود، این مجموعه دست کم پنج یا شش برابر بیش از حجم کنونی را شامل می‌شد. چنان که پیشتر هم اشاره شد، تنها مقاله اقتباسی این مجموعه، مربوط به تحولات داخلی بریتانیا و تحولات غیرایرانی بین‌المللی است که به دلیل پراکندگی و گستره آن از دیگر گزارش‌های منتشر شده در این موارد توسط دیگر رسانه ها و پژوهشگران بین‌المللی استفاده شده است.

در مقالات کنونی به دو دلیل حتی‌المقدور از صرفا بیان کردن سیر حوادث و تکرار مطالب اسنادی که فقط به گزارش وقایع تحولات پرداخته‌اند خودداری شده است. نخست آن که این گونه گزارش‌های صرفا خبری ارزش افزوده ای از قبیل بیان نظر، تحلیل، پیش بینی یا
گمانه زنی مسایل نداشته و صرفا تکرار مطالب رسانه‌های خبری و در موارد کمی شایعات تایید نشده هستند و معمولا دارای اهمیتی برابر با دیگر اسناد نیستند. دوم آن که حجم این گونه مطالب به حدی زیاد است که نقل همه آن‌ها در این مجموعه با حجم مشخص و محدود ممکن نیست.

صاحب این قلم در تالیف و نگارش این مجموعه مقالات مجبور بوده تا بر مبنای موضوعات
پرونده‌ها و محورهای مختلف مطرح شده در اسناد مختلف، به شیوه نامعمول و ظاهرا عجیب پژوهش و تدوین موازی و هم‌زمان عمل کند. به این صورت که پس از یک مطالعه و مرور اجمالی بر کل اسناد مورد نظر، به مرور و با مطالعه دقیق‌تر و یادداشت برداری از
اسناد مهم‌تر و قابل استفاده‌تر، مطالب هر یک از آن‌ها را در جای مناسب و مقاله مربوط به خود از نظر زمانی و موضوعی قرار داده و بعدا به تنقیح و ویرایش و پیرایش نهایی آنان بپردازد.

بر اساس این شیوه، ساختار تدوین و شکل کلی و نه محتوایی، هر مقاله نخست در ذهن نگارنده شکل می‌گیرد، محتوای آن را نیز متن و موضوعات اسناد شکل می‌دهند و نگارش همه مقالات تقریبا با هم آغاز می‌شود و تقریبا با هم نیز پایان می‌گیرد.

به دلیل طبیعت تنوع موضوعی و بعضا چند منظوره بودن برخی از گزارش‌ها، به خصوص موارد تفصیلی چند صفحه‌ای، ناگزیر گاهی مجبور شده‌ام که از یک مورد سند در مقالات مختلف این مجموعه استفاده کنم. در این گونه موارد تا جایی که ممکن بوده تلاش کرده‌ام تا از تکرار مطالب در جاهای مختلف خودداری و در صورت نیاز به یادآوری، تنها به اشارت و ارجاع به مقاله دیگر بسنده کنم.

در نگارش این مجموعه تا جایی که ممکن بوده تلاش شده تا از اظهار نظر و موضع‌گیری شخصی خودداری شود و چه در زمینه اطلاع رسانی حوادث و چه در زمینه تحلیل و ارزیابی‌ها، اتکای به متن اسناد باشد. بنابراین مطالب آمده در این گزارش‌ها یا به صورت جمع بندی اسناد مختلف بوده است. اگر مطلبی از اسناد به طور مستقیم نقل شده باشد در داخل گیومه "..." نقل شده، اگر در میانه نقل سند توضیحی ضرورت داشته در داخل پرانتز (...) آمده و اگر آوردن کلمه یا عنوان تکمیلی به خصوص برای تکمیل زبان ترجمه متن یا نام کامل افراد، در حین استناد مستقیم ضروری بوده در داخل کروشه [...] آورده شده است.

همچنین در حین نقل مطالب و ترجمه مستقیم، گاهی ، گاه جملات و مطالب تعریضی و حاشیه‌ای و با توضیحات دارای اهمیت نسبتا کمتر از بقیه مطلب وجود داشته که شیوه مرسوم دیپلمات‌های بریتانیایی است. در این موارد به ضرورت محدودیت مطالب، خودداری از اطاله کلام و برای خلاصه کردن متن و بدون لطمه زدن به اصل و محتوای سند، در نقل قول مستقیم به صورت نقطه چین ... آورده شده است.

در نام بردن از افراد، معمولا و بدون استثنا، ملاک آوردن نام کامل آنان بدون ذکر القاب مرسوم به جز نام و نام خانوادگی آنها بوده است. مگر در مواردی که در اصل سند آورده شده است. این رویه یکسان نه به معنای تکریم افراد است و نه به معنای تخفیف و کوچ کردن آنان. چنان که اساس نام بردن از افراد مختلف در این مجموعه نیز به هیچ روی نباید به عنوان داوری و جانب‌داری یا حساسیت منفی نگارنده تلقی شود.

 نگارنده نزدیک به بیست سال است که بخش عمده‌ای از تلاش و عمر علمی خود را وقف اسناد مربوط به ایران در آرشیوهای انگلیسی زبان و به خصوص بریتانیا کرده است. من در سال‌های اخیر و به خصوص طی سه سال گذشته، در راه بررسی و پژوهش این مجموعه‌ها، با تشویق‌ها و شماتت‌های بسیاری در داخل و خارج از ایران، مواجه شده‌ام. برخی توقع داشتند که من بنا به مصلحت اندیشی سیاسی روز از برخی تمجید کرده و اسناد به زعم آنان منفی درباره برخی دیگر را منتشر نکنم.

عده‌ای از این که برخی از مطالب این اسناد با باورها و آموزه‌های آنان هم‌خوانی نداشته
خرسند نبودند و تلاش کردند با نیت خوانی، نگارنده را متهم به جانب‌داری و یا دشمنی
با این و آن متهم کنند. ضمنا عده‌ای نیز با رونویسی کامل یا عمده از مطالب من، با رفتاری غیرحرفه‌ای، زحمت یک ارجاع و اشاره خشک و خالی به زحمات من را به خود نداده‌ و حتی در برخی موارد که نگارنده این موضوع را به آنان تذکر داده‌ام نیز آزرده
شدند.

اگرچه مسئولیت پژوهش، گزینش، ترجمه، تدوین و نگارش کل مقالات این مجموعه برعهده شخص من بوده، ولی در مسیر آماده سازی این مجموعه، دوستان و همکاران متعددی به من کمک کرده‌اند که تشکر از آنان ضروری است. نخست، سرکار خانم مریم تهرانی که نه تنها از نخستین سال تحقیق و نگارش این مجموعه، که از مدت‌ها پیش از آن نیز مشوق و مشاور نگارنده بوده و هست.

علاوه بر ایشان، امسال در تصویربرداری از اسناد مورد نیاز این مجموعه دوستان گرامی، آقایان علی فارسی، مقصود صالحی، فربد الماسی و حسین نجار نیز با من همکاری صمیمانه ای داشته‌اند. همچنین در حین آماده سازی این مجموعه بعضا از راهنمایی افراد صاحب نظر یا دارای خاطرات مفید برای تکمیل اطلاعات یا رفع غوامض محتوای اسناد بهره برده که بدین وسیله از همه این عزیزان تشکر می‌کنم.

امید و تلاش نگارنده از دو دهه پیش تاکنون بر این بوده که با کمک و همراهی، به هر طریق معقول و ممکن و با همیاری هر موسسه جدی و علاقمند، تصاویر همه اسناد مربوط به تاریخ ایران (به ویژه اسناد تحولات دو سده اخیر)، در آرشیوها، کتابخانه‌ها و دیگر موسسات پژوهشی بین المللی برای استفاده آزاد و بدون محدودیت پژوهشگران داخلی تهیه و به ایران فرستاده شوند. با توجه به آسان نبودن دسترسی مستقیم همه پژوهشگران داخلی به این مجموعه ها، اقدام به چنین امری از وظایف آرشیوها و موسسات پژوهشی داخلی به شمار می‌رود. امیدوارم این مهم هر چه زودتر و به بهترین شکلی به انجام برسد.

ادامه دارد...