مناسبات سیاسی ایران و بریتانیا- یک

 

تداوم تعطیلی رسمی مراکز دیپلماتیک در تهران و لندن 

با وجود حل و فصل مساله گروگان‌های امریکایی در ایران در نخستین هفته‌های سال 1981، به دلایل مختلفی در سال 1981 نیز مانند سال قبل مناسبات سیاسی و بعضا اقتصادی ایران با بریتانیا در سطج پایین و لرزانی ادامه یافت. بریتانیا همانند ماه‌های پایانی سال 1980 چند دیپلمات و یک مسئول دفتر حفاظت منافع مستقر در سفارت سوئد تهران داشت، ولی سفارت خانه آن کشور رسما همچنان بسته نگاه داشته شده بود.

در مقابل، ایران سفارت خود در لندن را همچنان باز نگاه داشته بود و کاردار ایران در  لندن به همراه جمعی از دیپلمات‌ها و کارکنان محلی به کار مشغول بودند. به دلیل تخریب و آتش سوزی شدید محل اصلی سفارت ایران، در آن هنگام و تا چند سال سفارت در محل اقامت سابق سفیر که چند ساختمان دورتر از محل اصلی سفارت بود مستقر شده بود.

محاکمه تنها بازمانده تروریست‌های اشغالگر سفارت ایران و معماهای آن

تقریبا همزمان با نهایی شدن مذاکرات برای آزادی گروگان‌های آمریکایی در تهران، محاکمه فوزی بداوی نژاد تنها بازمانده از شش تروریست اشغال کننده سفارت ایران در لندن در آوریل و مه 1980 آغاز شد. این محاکمه در 13 ژانویه/ 23 دی 1359 آغاز و برخلاف پیش بینی‌های قبلی سریع ختم شد تنها دو روز به طول انجامید. رای دادگاه حکم زندان ابد برای بداوی نژاد بود. ظاهرا علت پایان سریع این محاکمه، تغییر اظهار شخصی و رسمی متهم از بی‌گناه به گناه‌کار در مورد مشارکت در گروگان‌گیری و اشغال سفارت ایران بود.

برگزاری نسبتا سریع این دادگاه، کمک چندانی به پاسخ دادن به ابهامات و پرسش‌های باقی مانده از حادثه اشغال سفارت ایران نکرد. سوای ممانعت از حضور نمایندگان رسمی دولت ایران به دادگاه، با وجود اعلام علنی بودن آن، چند نکته نیز در گزارش محرمانه 23 ژانویه/ سوم بهمن 1359 پیتر کرینگتون وزیر خارجه بریتانیا از روند و شرایط دادگاه مطرح شد.

به نوشته کرینگتون، با آن که تروریست‌های اشغال کننده سفارت ایران در لندن، "در عراق آموزش نظامی دیده بوده و با گذرنامه جعلی عراقی وارد لندن شده و کل عملیات اشغال نیز تحت رهبری یک مامور امنیتی عراقی به نام سامی محمد علی صورت گرفته بود"، در هیچ یک از مراحل بازپرسی و دادگاه نامی از دولت عراق به عنوان حامی و شریک آن ماجرا برده نشد و "هیچ تلاشی برای ارتباط و مسئولیت دادن حکومت عراق به ماجرای اشغال صورت نگرفت."

در همین ارتباط، کرینگتون یک هفته قبل از شروع دادگاه نیز صریحا در نامه‌ای جداگانه به سفارت بریتانیا در بغداد، از احتمال به میان آمدن نام دولت عراق و مسئولیتش در حادثه اشغال سفارت ایران ابراز نگرانی کرده بود.

از سوی دیگر وقتی غلامعلی افروز کاردار وقت سفارت ایران در لندن به عدم دعوتش برای حضور و ادای شهادت در دادگاه، آن هم به عنوان مهمترین گروگان ایرانی به عنوان نفر اول سفارت اعتراض کرد، وزارت کشور بریتانیا در پاسخ به ارایه اعتراض وزارت خارجه آن کشور در این مورد چنین نوشت: "ادای شهادت از سوی دکتر افروز برای استفاده در پرونده دادستان ضروری نبوده و اگر نیاز به این امر بود بسیار زودتر به او خبر داده می‌شد. به اندازه کافی شاهد در لندن وجود داشت و نیازی نبود که به او زحمت داده
شود تا به لندن بازگردد."

گفتنی است که بداوی نژاد در دادگاه به حبس ابد محکوم شد و نهایتا پس از تحمل حدود 28 سال زندان، در سال 2008 با حکم اختصاصی وزیر کشور بریتانیا آزاد شد. برخلاف قوانین مصرح بریتانیا در عدم صدور اجازه اقامت در بریتانیا به محکومان تروریست خارجی، به بداوی نژاد اجازه اقامت در بریتانیا و اوراق هویتی جدیدی با نامی متفاوت اعطا شد.

مخالفت بریتانیا با انتقال موقت سفارت ایران در لندن

از زمان وقوع حادثه تروریستی اشغال سفارت ایران در لندن در آوریل و مه 1980 توسط جدایی طلبان عرب اعزامی از سوی دولت بعثی عراق و از بین رفتن بخش اصلی ساختمان سفارت، دولت ایران طی چند نوبت از بریتانیا درخواست کرد که به طور موقت یا دایمی محل سفارت را به ساختمان تازه تاسیس و مرتفع شرکت ملی نفت در خیابان ویکتوریا مقابل کلیسای وست مینستر و نزدیکی ساختمان‌های مرکزی دولتی و پارلمان منتقل کند، ولی هر بار این خواسته با مخالفت لندن مواجه شد.

تخریب سفارت ایران در جریان اشغال توسط عوامل مسلح حکومت عراق و حمله نیروهای نظامی ویژه بریتانیا

برای نمونه در دیدار روز هفتم سپتامبر/ 16 شهریور علیرضا فرخ روز کاردار جدید ایران در لندن با نیکلاس برینگتون رییس دفتر حفاظت منافع بریتانیا در ایران که در تهران صورت گرفت، فرخ روز ضمن طرح خطرات احتمالی حمله به سفارت ایران توسط گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی، بار دیگر درخواست انتقال ساختمان سفارت از رزیدانس سابق به ساختمان عظیم شرکت نفت را مطرح کرد.

برینگتون در گزارش خود از این دیدار نوشت: "من متذکر شدم که مخالفت مقامات  بریتانیایی برای دادن اجازه تاسیس تنها یک سفارت در منطقه وست مینستر، به خصوص سفارت کشوری که از صدور انقلاب سخن می گوید طبیعی است. فرخ روز ضمن تایید مشکل تصویر [موجود از ایران] گفت که البته آن‌ها هرگز قصد چنین اقدامی را در بریتانیا ندارند."

به گفته دیوید میرز رییس بخش خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا در دیدار 14 اکتبر/ 22 مهر خود با علیرضا فرخ روز کاردار سفارت ایران در لندن، مشکل دیگر انتقال سفارت ایران از منطقه کنزینگتون جنوبی به ساختمان مرتفع شرکت نفت در خیابان ویکتوریا، معضل فراهم آوردن امکانات لازم حفاظتی و امنیتی و امکان بروز تظاهرات و درگیری در برابر سفارت بود که می‌توانست محوطه‌های تحت کنترل شدید امنیتی پارلمان، وایت‌هال، داونینگ استریت و کلیسای وست مینستر را با مشکل جدی مواجه کند.

مشکل دیگر به جا مانده از اشغال چند روزه سفارت ایران در لندن و دو مرحله اشغال چند ساعته سفارت بریتانیا در تهران در ماه‌های قبل و بعد از پیروزی انقلاب این بود که طرفین حاضر به پرداخت خسارت به دلیل خرابی‌های به جا مانده نبودند. فرخ روز به برینگتون پیشنهاد کرد که طرفین از ادعای خسارت خود بگذرند. این پیشنهاد مورد توافق قرار نگرفت تا آن که پس از حدود یک دهه، در اوایل دهه نود میلادی چنین توافق شد که
هر طرف مسئولیت و هزینه تعمیر ساختمان طرف مقابل را برعهده بگیرد.

همچنین براساس اعلام پیتر کرینگتون وزیر خارجه بریتانیا در 28 آگست 1981/ 6 شهریور 1360، در کنار شش کارمند محلی، چند نفر شاغل در بخش‌های مختلف سرکنسول‌گری لندن و کنسولگری منچستر و چندین نفر در دوایر وابسته‌های نظامی ایران، شش نفر دیپلمات رسمی در سفارت ایران در لندن حضور داشته‌ و ایران درخواست کرده بود که این تعداد را به هفت نفر برسانند. بر اساس نامه رسمی سفارت ایران در لندن، سوای دیپلمات‌های رسمی دارای مصونیت، تعداد کل پرسنل ایرانی در سفارتخانه و دوایر مختلف کنسولی، آموزشی و نظامی ایران در بریتانیا 43 نفر بوده است.

مذاکرات برای آزادی سه عضو کلیسای انگلیکن در ایران

روز سوم فوریه 1981/ 13 بهمن 1359، یوران باندی سفیر سوئد و حافظ منافع بریتانیا در تهران به دیدار آیت الله محمد بهشتی رییس قوه قضاییه ایران شتافت تا از آخرین وضعیت سه زندانی میسیونر عضو کلیسای انگلیکن (مارگارت جین وادل منشی کلیسای اسقفی و یک زوج مبلغ به نام کولمن آگاه شود. این سه نفر 9 ماه قبل به اتهام جاسوسی علیه ایران و به نفع آمریکا و بریتانیا دستگیر شده بودند.

بهشتی در این دیدار تصریح کرد که مدارک اولیه اعلام شده سال گذشته (توسط معاون وقت وزارت ارشاد ایران) به عنوان سند جاسوسی آن‌ سه زندانی بریتانیایی، فاقد اعتبار برای اثبات اتهام جاسوسی آنان است و تکلیف آنان در روزهای آینده معلوم خواهد شد. در این دیدار بهشتی خواهان خوش رفتاری با ایرانیان زندانی در زندان‌های بریتانیا و صدور
 اجازه بازگشت بقایای جسد تقریبا متلاشی شده غلامحسین مستقیمی تهرانی فرد کشته شده در حادثه بمب گذاری سال گذشته در لندن به ایران شد.

یک روز بعد از این دیدار نیز لیف لیفلند معاون دایم وزارت خارجه سوئد که برای بررسی روابط تهران و استکهلم و همچنین روند آزاد سازی زندانیان عضو کلیسای انگلیکن به  ایران آمده بود، ضمن دیدار با بهشتی، با هاشمی رفسنجانی رییس مجلس، محمد کریم خداپناهی کفیل وزارت خارجه و علیرضا نوبری مدیر کل بانک مرکزی ایران دیدار و گفتگو کرد تا از عملی شدن آزادی زندانیان بریتانایی اطمینان حاصل کند.

حدود دو هفته پس از این دیدارها، سه زندانی مذکور بریتانیایی، به مناسبت جشن‌های دومین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی از زندان آزاد شدند. آزاد شدن این سه عضو کلیسای انگلیکن در ایران، که از موانع اصلی و مهم اعلام شده برای بهبود روابط دو جانبه بود، با استقبال زیادی در جلسه 24 فوریه 1980/ 5 اسفند هیات دولت بریتانیا مواجه شد.

به دنبال آزادی این سه عضو کلیسای انگلیکن در ایران، وزارت خارجه بریتانیا یک بار دیگر در اندیشه بازگشایی سفارت‌خانه خود در تهران افتاد. گزارش محرمانه 22 فوریه 1980/ سوم اسفند 1359 دیوید میرز رییس بخش خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا حاکی از آن است که بریتانیا به طور جدی در پی آن بود که با مذاکره با ایران، کشورش تا پایان نیمه نخست آن سال میلادی/ نهم تیر 1360 با اعزام یک سفیر به جای جان گراهام فراخوانده شده، رسما سفارت خانه خود در تهران را بازگشایی کند. این خواسته در عمل به دلایل مختلفی به وقوع نپیوست.

بی‌بی‌سی فارسی، افکار عمومی ایرانیان و منافع ملی بریتانیا

در سال 1981 نیز همانند سال‌ها و دهه‌های گذشته، روابط ایران و بریتانیا بی‌تاثیر از عملکرد بخش فارسی سرویس جهانی بی.بی‌ سی در قبال ایران و تبعات آن نبود. تیم هادلین تهیه کننده ارشد تلویزیون‌های بی بی سی و تیمز لندن، پس از بازگشت از سفری شش هفته ای به ایران، در دیدارش با فرانسیس گری‌یه، از مسئولان بخش خاورمیانه در 13 ژانویه 1981/ 23 دی 1359 عنوان کرد که در شرایطی که از احساسات ضدانگلیسی در بین ایرانیان کاسته شده، "با این همه، عدم علاقه به بی‌بی‌سی ادامه دارد. در بخشی از گزارش این دیدار آمده است:

"انتقاد فعلی به وجود اختلاف در متن گزارش‌های پخش شده از بی‌بی‌سی جهانی انگلیسی و همان گزارش‌ها در بخش فارسی بی‌بی‌سی است. برخی از افسران ارتش که هادلین با آن‌ها مصاحبه کرده بود متذکر شدند که محتوای یکی از گزارشهای هادلین که از بخش انگلیسی بی‌بی‌سی پخش شده بود، بعدا در هنگام پخش در بخش فارسی تحریف شده است. آنان (افسران ارتش) اکنون فارسی زبانان بوش هاوس (ساختمان مرکزی آن زمان سرویس جهانی بی‌بی‌سی در لندن) را به تحریف عمدی نسخه انگلیسی متهم می‌کنند."

براساس سندی از دفتر نخست وزیر بریتانیا، در پایان سال مالی 1980-1981، 31 مارس 1981/ 11 فروردین 1360، بخش فارسی سرویس جهانی رادیوی بی.بی.سی با دوازده و نیم ساعت برنامه در هفته، 310 میلیون پاوند بودجه مستقیم سالانه داشته است. در سال 1981 سیاست ریاضت اقتصادی و کاهش بودجه‌های موسسات دولتی توسط دولت محافظه کار مارگارت تاچر، دامان سرویس جهانی موسسه بی.بی.سی را هم گرفت.

ساختمان بوش هاوس، مقر قدیمی سرویس جهانی بی.بی.سی در  مرکز لندن

بر اساس این سیاست، برنامه‌های مختلف آن شبکه به میزان کلی 524 هزار پاوند دچار کاهش بودجه شدند. در این میان، برنامه‌های زبان‌های فرانسوی، ایتالیایی، یونانی، ترکی، اسپانیایی، برمه‌ای و مالتی بیشترین لطمه را از اجهت درصد کسر بودجه خوردند، با این حال، وزارت خارجه بریتانیا از بودجه بخش فارسی بی.بی.سی چیزی کم نکرد.

در یک گزارش توجیهی در جهت اثبات ضرورت حفظ بودجه کنونی و عدم کاهش بودجه بخش فارسی بی.بی.سی، که در واقع مروری مختصر بر تاریخچه عملکرد بخش فارسی است آمده است که وزارت خارجه بریتانیا به همراه یکی از مدیران ارشد بی.بی.سی به بررسی دقیق عملکرد بخش فارسی در سال‌های 1976 و 1977 پرداختند و نهایتا "به این نتیجه رسیدند که حفظ بخش فارسی در جهت منافع ملی است."

مذاکرات نمایندگان شخصی بنی‌صدر با مقامات بریتانیا:

ظاهرا و براساس اسناد موجود، در ابتدای سال 1360 و در فاصله اواخر مارس تا اواسط آوریل 1981 و پس از بالاتر گرفتن نبرد قدرت در عرصه سیاسی ایران، بنی‌صدر دست کم دو بار تلاش کرد تا توسط دو نفر از نمایندگان مستقیم و شخصی خود و بدون دخالت یا آگاهی دولت و وزارت خارجه ایران، باب ارتباط با مقامات بریتانیایی را باز کرده و درباره مسایل مختلف و مهم داخلی و بین‌المللی با آنان گفتگو کند.

به یکی از این موارد که دیدار صمد قاضی طباطبایی یکی از کارکنان سفارت ایران با مسئولان بخش خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا بود در بخش تحولات داخلی ایران در این مجموعه مقالات پرداخته شده است. مورد دیگر دبدار روز 31 مارس 1981/ 11 فروردین 1360 دکتر عبدالصمد تقی‌زاده و همراهانش با داگلاس هرد معاون وزیر خارجه بریتانیا با همراهان او بود. تقی زاده دوست قدیمی بنی‌صدر، از فعالان جبهه ملی در خارج کشور،
اولین رییس دانشگاه ملی در بیست ماه نخسن پس از پیروزی انقلاب، بود و در زمان این
دیدار، رییس سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی در وزارت علوم بود و مقام سیاسی نداشت.

همراهان عبدالصمد تقی‌زاده در این دیدار علاوه بر صمد قاضی طباطبایی، سرلشکر صباحت مسئول خریدهای ارتش در سالهای قبل از انقلاب در لندن بودند. همراهان داگلاس هرد نیز جان گراهام سفیر فراخوانده شده بریتانیا از تهران، پاتریک ووگان معاون بخش خاورمیانه وزارت خارجه، سی.تی.دبلیو همفری یکی دیگر از کارشناسان وزارت خارجه بریتانیا بودند.

این دیدار براساس درخواست شخصی شش روز قبل قاضی طباطبایی از وزارت خارجه بریتانیا، توصیه آنتونی پک، نماینده مجلس عوام و تایید نهایی دیوید میرز رییس بخش خاورمیانه انجام شد. به گفته تقی زاده، وی یک بار دیگر نیز شش ماه قبل در سپتامبر 1980، به عنوان ماموریت شخصی از سوی رییس جمهور ایران برای تحقیق و رایزنی درباره وضعیت چهار زندانی بریتانیایی در تهران به لندن آمده بود.

تقی زاده در آغاز این دیدار با طرح مساله ناوبالگرد خارک و تانک‌های شیر (مدل اختصاصی چیفتن برای ایران) و پرداخت 300 میلیون پاوند از سوی ایران به بریتانیا بابت آن‌ها عنوان کرد: "بنی‌صدر از او خواسته تا با آقای هرد دیدار کند. او [تقی راده] می‌خواهد درباره گشایش گفتگو بین ایران و بریتانیا صحبت کند. از نظر شخص او، جای شگفتنی بود که بریتانیا در مورد حمله به ایران و کشته شدن غیرنظامیان سکوت پیشه کرده است. ولی چیزی که او واقعا می‌خواست درباره‌اش گفتگو کند، روابط دوجانبه تجاری، به خصوص در دو مردی که ایران قبلا با حسن نیت خریده و پولشان را هم کرده، ولی هنوز تحویل نشده و از صدور آن به ایران جلوگیری شده، بود."

هرد در سخنانی، که عینا تکرار بریفینگ مرسوم بخش خاورمیانه وزارت خارجه به او قبل از این دیدار بود، ضمن اعلام این که این موارد را به دقت بررسی خواهد کرد، گفت: بریتانیا خواهان بازسازی روابط عادی، از جمله تجاری، با ایران است و مناقشه‌ای هم با انقلاب ایران ندارد. موانعی بر سر این روابط بوده که به تدریج و گام به گام در حال رفع شدن هستند. در مورد جنگ هم بریتانیا در برابر ایران و عراق بی‌طرف است. معاون وزیر خارجه بریتانیا درباره ناوبالگرد خارک و ممانعت ارسالش به ایران، به بیان همان نظرات و عذرتراشی‌های قبلی کشورش پرداخت و گفت که این ناو مجوز صادرات دریافت نکرده، ولی همچنان اظهار امیدواری کرد که ماجرا به خوبی خاتمه یابد.

هرد از تقی زاده درباره جنگ سوال کرد. تقی زاده در پاسخ تاکید کرد: "ایران در موقعیتی نبوده که به عراق حمله کند. قبلا هم عراق بارها به خاک ایران تعدی کرده بود. این ایران بوده که مورد حمله واقع شده ... موضع ایران کاملا آشکار است. متجاوزان باید به پشت مرزهای قبل از اشغال برگردند. پس از انجام این امر، ایران آماده پذیرش اجرای قرارداد مرزی 1975 است. هرگونه کوتاهی در اجرای آن قرارداد، تقصیر عراق بوده. ایران همچنین خواهان شناسایی متجاوز توسط یک سازمان بین‌المللی است."

جان گراهام در واکنش به اظهارات تقی زاده نسبت به تجاوز عراق گفت: ممکن است عراق با این تحلیل ایران موافق نباشد و اگر ایرانیان خواهان بررسی درباره تعیین متجاوز شوند کار برای پایان دادن به جنگ دشوارتر خواهد شد.

تقی زاده به صراحت چنین پاسخ داد: "ایران حاضر است گذشته را فراموش کند، ولی حاضر به فروش آینده نیست. کشورهای اروپایی، به خصوص اروپای غربی، بسیار به روابط خود با عراق دل بسته‌اند و فکر می‌کنند که رژیم ایران بی‌ثبات است. ولی برعکس آن حقیقت دارد. رییس جمهور ایران با رای مردم انتخاب شده است. اختلافات سیاسی در ایران وجود دارد که حل خواهند شد. این عراق است که بالقوه بی‌ثبات است ... ایران نشان داده که آماده مقاومت در برابر تجاوز است و ملت متحد باقی مانده و بهتر از عراق از عهده جنگ برخواهد آمد."

تلاش مجدد لندن برای بازگشایی سفارت خود در تهران

پس از آن که در آستانه حمله و تجاوز نظامی عراق به ایران، دولت بریتانیا سفارت خود در تهران را تعطیل و اداره امور دیپلماتیک خود در ایران را به سفارت سوئد واگذار کرد، تا ابتدای سال بعد و آزادی گروگان‌های آمریکایی سخنی از بازگشایی سفارت در تهران نشد، ولی از آن بعد، لندن مرتبا و به شدت برای بازگشایی نمایندگی رسمی و دیپلماتیک خود در تهران ابراز آمادگی و اشتیاق می‌کرد.

برای نمونه، میرز در یک گزارش تفصیلی محرمانه به تاریخ دوم آوریل 1981/ 13 فروردین 1360، خلاصه‌ای از نظرات لرد کرینگتون درباره ایران و مناسبات با آن کشور را تنظیم کرد.
در این گزارش ضمن تاکید بر علاقه بریتانیا به وجود "یک ایران باثبات و مستقل"، عنوان شد: "موقعیت راهبردی در مرزهای جنوبی اتحاد شوروی، نیافتادن ایران تحت سلطه شوروی و احتمالا دچار نشدن به سرنوشت افغانستان را قاعدتا ضروری می‌سازد. از سوی دیگر، انقلاب اسلامی خود خطری برای ثبات دولت‌های عرب همسایه است. برای
مقابله با هر دوی این خطرات ما نیاز داریم که از یک سو به تدریج به روابط عادی با ایران برگردیم و ضمنا روابط ایران با جهان را نیز عادی کنیم."

در بخش دیگری از این گزارش ضمن تاکید بر این که برخورد بریتانیا با ایران تحت تاثیر موضوع گروگان‌گیری آمریکایی‌ها و "دستگیری بدون تفهیم اتهام چهار تبعه بریتانیا واقع شده که هم اکنون سه نفر از آنان آزاد شده‌اند..." از سه راهکار کوتاه مدت زیر برای بهبود روابط با تهران یاد شده است: "بازگشایی هرچه زودتر سفارت با حضور یک کاردار و سپس انتصاب و اعزام سفیر ...، مذاکره برای رهاسازی [ناو بالگرد] خارک بر اساس قرار تعیین شده و ... مذاکره برای آزادسازی تجهیزات غیرمرگبار دفاعی به ایران که پولشان پرداخت شده است."

ادامه دارد...